Dosya hakkında
Bu biyografi; hayat çizgisi, dönemin tarihî bağlamı, Mevlevîlik içindeki konum ve kalıcı etkiler birlikte okunacak biçimde hazırlanmıştır.
Bilgi durumu: kaynaklarda ihtilaflı kayıtlar var
Hayatı ve yetişme çevresi
Şemseddin Muhammed Tebriz'de doğdu; farklı şehirlerde şeyh ve sûfîlerle görüştü, sürekli yolculuğu sebebiyle Şems-i Perende diye anıldı. Makâlât onun ayet, hadis ve klasik metinlere hâkim, gösterişçi dindarlığı sert biçimde sorgulayan bir sohbet insanı olduğunu gösterir. 1244'te Konya'da Mevlânâ'yla karşılaştı.
Yoğun sohbet çevrede tepki doğurdu; Şems Şam'a gitti, Sultan Veled'in aracılığıyla döndü ve Kimyâ Hatun'la evlendi. 1247 dolaylarındaki son kayboluşundan sonra tarihî izi belirsizleşir. Konya ve Hoy'daki makamlar genişleyen hatıra coğrafyasının parçalarıdır.
Mevlevîlik içindeki yeri
Şems'i yalnız Mevlânâ'nın ilham kaynağı saymak eksiktir. İki isim arasındaki ilişki karşılıklı bir sorgulama ve dönüşümdür; Mevlânâ'nın gazellerinde Şems adı hem tarihî dosta hem şiirsel söyleyişin kimliğine dönüşür.
Eserleri, etkisi ve mirası
Makâlât, Şems'in düzenli biçimde yazdığı bir kitap değil, sohbetlerinin çevresindekilerce kaydedilip derlenmiş halidir. Bu nedenle sesine en yakın kaynak olmakla birlikte aktarım katmanları taşır.
Kaynakların sınırı
Rivayet / ihtilafİlk karşılaşmanın kitaplar veya Bâyezîd sorusuyla anlatılan sahneleri menkıbevîdir. Öldürüldüğü ve Alâeddin Çelebi'nin olaya katıldığı iddiası kesin kanıtlanmış değildir.