Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî

Muhammed Celâleddîn 1207'de Belh'le ilişkilendirilen bir ilmî çevrede doğdu. Babası Bahâeddin Veled'in ailesi Horasan'dan ayrılarak Nişâbur, Bağdat, Hicaz ve Suriye üzerinden Anadolu'ya ulaştı. Lârende'de Gevher Hatun'la evlenen Mevlânâ, 1228 dolaylarında Selçuklu başkenti Konya'ya yerleşti. Babasının 1231'de vefatı üzerine ders halkasını devraldı; Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî ile eğitimi ve Halep–Şam tahsili, onun medrese ilimlerine hâkim bir müderris olarak yetişmesini sağladı.

1244'te Şems-i Tebrizî ile başlayan yoğun sohbet, Mevlânâ'nın şiir, semâ ve irfan dilinde belirleyici bir dönüşüm meydana getirdi. Şems'in kayboluşundan sonra Selâhaddin Zerkûb ve Hüsâmeddin Çelebi yakın çevresinin merkezine yerleşti. Mevlânâ 17 Aralık 1273'te Konya'da vefat ettiğinde Anadolu, Kösedağ yenilgisi sonrasında Moğol baskısı ve siyasî parçalanma içindeydi; farklı dinî ve toplumsal çevrelerle kurduğu dil bu çalkantılı şehir dünyasında biçimlendi.

Mevlânâ tamamlanmış bir tarikat teşkilatının kurucusundan çok, sonraki Mevlevîliğin metin, sohbet ve manevî merkezidir. Mesnevî Hüsâmeddin'in teşviki ve kâtipliğiyle sözlü söyleyişten yazıya geçti. Aile, mürid ve şehir seçkinlerinden oluşan çevreyi kalıcı bir kuruma dönüştürenler Sultan Veled ve sonraki çelebiler oldu.

Altı defterlik Mesnevî, geniş gazel ve rubâî külliyatı Dîvân-ı Kebîr, sohbet derlemesi Fîhi Mâ Fîh, vaazlardan oluşan Mecâlis-i Seb‘a ve Mektûbât farklı tür ve aktarım süreçlerine sahiptir. Bu külliyat Farsça edebiyatı, Osmanlı şerh geleneğini, şiiri, mûsikîyi ve modern dünya edebiyatını kalıcı biçimde etkiledi.

1207 doğum tarihi yaygın kabul olsa da farklı tarihlendirmeler vardır. Nişâbur'da Attâr'la görüşme ile Şems'in öldürülmesi gibi anlatılar tarihî çekirdek ve menkıbevî ayrıntı ayrılarak okunmalıdır.